भारतीय राजनीतिकमा ककरोचको उथपुथल, सामाजिक सञ्जालदेखि सडकसम्म चर्चा

काठमाडौं– भारतको राजनीतिमा अचेल कुनै स्थापित दलको चुनाव चिह्न ‘कमल’ वा ‘हात’को मात्र चर्चा छैन, बरु एउटा अनौठो र घृणित मानिने जीव ‘साङ्लो’ (ककरोच) सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक विम्ब बनेर उदाएको छ ।

भारतका युवाहरूले ‘ककरोच जनता पार्टी’ नामको एउटा अनौठो डिजिटल र व्यंग्यात्मक अभियान चलाइरहेका छन्, जसले इन्स्टाग्राममा भारतको सत्ताधारी दल भाजपाको फलोअर्स संख्यालाई समेत उछिनेर विश्वभर ध्यान आकर्षित गरेको छ ।

के हो यो ककरोच अभियान ?

यो कुनै निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको औपचारिक राजनीतिक दल होइन, यो युवाहरूको एउटा विशाल डिजिटल अभियान हो । यसको सुरुवात १६ मे २०२६ मा ३० वर्षीय अभिजीत दीपकेले गरेका हुन् ।

दीपके एक राजनीतिक सञ्चार रणनीतिकार हुन्, जसले यसअघि आम आदमी पार्टीसँग काम गरेका थिए र भर्खरै बोस्टन विश्वविद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेका छन् ।

यस अभियानको सदस्य बन्नका लागि ककरोच जनता पार्टीले ठट्टा गर्दै चारवटा मापदण्ड राखेको छ– बेरोजगार हुनुपर्ने, अल्छी हुनुपर्ने, चौबीसै घण्टा अनलाइन बस्ने हुनुपर्ने, सामाजिक सञ्जालमा ‘प्रोफेसनल’ तरिकाले आक्रोश पोख्न सक्ने क्षमता भएको हुनुपर्ने ।

Image Source: © https://mulpatra.com

अभियान सुरु हुनुको मुख्य कारण

यसको मुख्य जग १५ मे २०२६ मा भारतका प्रधानन्यायाधीश सूर्यकान्तले एउटा अदालती बहसका क्रममा गरेको विवादास्पद टिप्पणी हो । प्रधानन्यायाधीशले रोजगारी नपाएर सामाजिक सञ्जालतिर लाग्ने र प्रणालीमाथि आक्रमण गर्ने बेरोजगार युवाहरूलाई समाजका ‘परजीवी र साङ्लो (ककरोच)’ सँग तुलना गरेका थिए । यद्यपि पछि उनले आफूले नक्कली प्रमाणपत्रधारीहरूलाई मात्र त्यसो भनेको स्पष्टीकरण दिए, तर तबसम्म युवाहरूको आक्रोश सामाजिक सञ्जालमा फैलिसकेको थियो ।

अभिजीत दीपकेले प्रधानन्यायाधीशको सोही ‘ककरोच’ शब्दलाई हतियार बनाएर व्यंग्यको रूपमा सामाजिक सञ्जालबाटै ‘ककरोच जनता पार्टी’को घोषणा गरे । युवाहरूले (म पनि साङ्लो) ह्यासट्याग चलाएर यो अपमानलाई आफ्नो पहिचान र प्रतिरोधको प्रतीक बनाए ।

सामाजिक सञ्जालदेखि सडकसम्म

इन्स्टाग्राम र एक्समा यो अभियान यति तीव्र रूपमा फैलियो कि यसको इन्स्टाग्राम अकाउन्टले भाजपाको ८.७ मिलियन फलोअर्सको रेकर्डलाई छोटो समयमै पार ग¥यो । भारत सरकारको कानुनी अनुरोधमा यसको ‘एक्स’ अकाउन्ट ब्लक गरिए पनि युवाहरूले तुरुन्तै ‘कक्रोज इज ब्याक’ भन्दै नयाँ अकाउन्ट खोले र लेखे– ‘ककरोच कहिल्यै मर्दैनन् ।’

यो आन्दोलन डिजिटल स्पेसबाट सडकमा समेत ओर्लिएको छ । भारतका विभिन्न सहरमा युवाहरू ककरोचको कस्ट्युम (पहिरन) लगाएर सडक सफाइ अभियान र शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शनमा उत्रिएका छन् ।

विपक्षी दलका नेताहरू (जस्तै ः कांग्रेस सांसद शशी थरुर)ले समेत यस अभियानलाई युवाहरूको वास्तविक आक्रोशको रूपमा व्याख्या गर्दै समर्थन जनाएका छन्, जसले गर्दा सत्ताधारी दल दबाबमा परेको देखिन्छ ।

यसको आगामी रूप के होला ?

विश्लेषकहरू यसलाई ‘मेम पोलिटिक्स’ र इन्टरनेट संस्कृतिको नयाँ रूप मान्छन् । राजनीतिक विश्लेषकहरूको मत छ कि पहिले युवाहरूको आक्रोश राजनीतिक घोषणापत्र वा सडक ढुंगामुढामा देखिन्थ्यो भने सन् २०२६ को यो युगमा त्यो मेम र व्यंग्यमा बदलिएको छ ।

के यसले आगामी दिनमा वास्तविक राजनीतिक दलको रूप लेला ? यसका संस्थापक दीपकेका अनुसार यो एउटा सांकेतिक र व्यंग्यात्मक मञ्च नै रहनेछ । तर यसले स्थापित दलहरूलाई युवा एजेन्डामा सोच्न बाध्य बनाएको छ ।

यदि युवाहरूको यो आक्रोश संगठित भयो भने यसले आगामी चुनावमा ठूला दलहरूको भोट बैंकमा ठूलो असर पार्न सक्ने विश्लेषकहरूको अनुमान छ ।

‘जेनजी’ आन्दोलन र ककरोच पार्टीबिच के सम्बन्ध ?

भारतको यो ‘ककरोच जनता पार्टी’को शैली र नेपालमा गएको सेप्टेम्बरमा चलेको ‘जेनजी’ आन्दोलन बीच सिधा वा संगठनात्मक सम्बन्ध नभए पनि वैचारिक, रणनीतिक र भावनात्मक रूपमा गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ । यी दुई आन्दोलनलाई जोड्ने मुख्य कडीहरू उस्तै छन् ।

नेपालको जेनजी आन्दोलन पनि १८ देखि २५ वर्षका युवाहरूले नेतृत्व गरेका थिए, जसको मुख्य हतियार टिकटक, इन्स्टाग्राम र डिस्कर्ड जस्ता डिजिटल प्लेटफर्म थिए । भारतको ककरोच अभियानमा पनि ७० प्रतिशतभन्दा बढी समर्थकहरू यही उमेर समूहका छन् ।

नेपालमा तत्कालिन सरकारले २६ वटा सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाएपछि र नेताहरूका सन्तानको विलासी जीवनशैली विरुद्ध सामाजिक सञ्जालमा ‘नेपो बेबी’ ट्रेन्ड चलेपछि जेनजी आन्दोलन सडकमा विस्फोट भएको थियो । भारतमा पनि ककरोच अभियानको ‘एक्स’ अकाउन्ट सरकारले ब्लक गरेपछि युवाहरू झन् बढी आक्रोशित भई वैकल्पिक अकाउन्ट बनाएर प्रस्तुत भए । डिजिटल स्वतन्त्रता दुवै देशका युवाका लागि मुख्य मुद्दा बन्यो ।

नेपालका युवाहरू स्थापित पुराना राजनीतिक दल र नेताहरूको भ्रष्टाचार तथा आर्थिक संकटबाट आजित भएर सडकमा उत्रिएका थिए, जसको परिणाम स्वरूप फागुन भएको आम निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र युवा नेता वालेन्द्र शाहले ऐतिहासिक जनमतसहित सत्ताको नेतृत्व गर्ने अवसर पाए ।

भारतमा पनि युवाहरू भाजपा वा कांग्रेस दुवैको परम्परागत राजनीतिबाट दिक्क भएर नै ककरोच अभियान जस्तो गैर–परम्परागत ‘मेम आन्दोलन’मा सामेल भइरहेका छन् ।

नेपालका युवाहरूको आन्दोलन आक्रोशपूर्ण, सडक केन्द्रित र अन्ततः सत्ता परिवर्तन गर्ने खालको (जसमा ७६ जनाभन्दा बढीले ज्यान गुमाए) ऐतिहासिक विद्रोह थियो भने भारतको आन्दोलन हालसम्म बढी व्यंग्यात्मक, रचनात्मक र ‘मेम’ मा आधारित छ । तर दुवै आन्दोलनको मूल सन्देश एउटै हो– अब युवाहरूलाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन र राज्यका उच्च पदमा बस्नेहरूले युवाको अपमान गर्न पाउँदैनन् ।

निष्कर्षमा, दक्षिण एसियामा युवाहरूको राजनीतिक चेतना र प्रस्तुत हुने शैली तीव्र गतिमा बदलिँदैछ । नेपालका युवाहरूले डिस्कर्ड र सामाजिक सञ्जालको बलमा जसरी २०२५÷२०२६ मा स्थापित राजनीतिक सत्तालाई नै उल्ट्याएर नयाँ नेतृत्व स्थापित गरे, भारतमा भइरहेको ‘ककरोच अभियान’को उदयले पनि भारतीय युवाहरू सोही डिजिटल र मेम क्रान्तिको बाटोमा अघि बढिरहेको संकेत गर्दछ ।
एजेन्सीको सहयोगमा